فقه حکمرانی سایت فقه حکمرانی به بررسی علمی و نوآورانه یکی از شاخههای نوپای فقه اسلامی میپردازد. فقه حکمرانی علم جدیدی است که در حال شکلگیری و تولد است و به زودی میتواند مبنای جدیدی برای تحلیل مسائل حکومتی و مدیریتی از منظر دینی ارائه دهد. این علم، بر اساس اصول دینی و فقهی، به دنبال راهکارهایی است که میتواند در عرصه حکمرانی و سیاستگذاری حرفهای تازهای برای بهبود و توسعه جوامع اسلامی داشته باشد.
«حکمرانی» دیگر مفهومی محدود به دولتها و ساختارهای رسمی نیست. در دنیایی که شبکههای اجتماعی، سازمانهای غیردولتی و بخش خصوصی هر روز نقش پررنگتری در تصمیمگیریها ایفا میکنند، حکمرانی به فرآیندی پیچیده و چندوجهی تبدیل شده است. اما این تغییر چه چالشها و فرصتهایی را برای جوامع امروز به همراه دارد؟
مقدمهای بر حکمرانی
واژه «حکمرانی» یکی از مفاهیم اساسی در علوم اجتماعی و علوم سیاسی است که بهطور فزایندهای در بررسیهای جهانی و مقامات دولتی بهکار میرود. با این حال، حکمرانی به معنای محدود آن به «حکومت» یا «قدرت دولت» اشاره ندارد؛ بلکه به فرآیندهای پیچیده و چندوجهی اجتماعی اطلاق میشود که در آن کنشگران مختلف از بخشهای خصوصی، دولتی و جامعه مدنی نقش دارند. بنابراین، حکمرانی به چیزی فراتر از دولت و نهادهای رسمی آن است. بهعبارت دیگر، حکمرانی شامل فرایندهایی است که در آنها تصمیمسازی، هماهنگی و اقدام در سطوح مختلف اجتماعی انجام میشود، نه تنها از سوی دولت، بلکه از سوی بخشهای غیردولتی و شبکههای مختلف اجتماعی.
تفاوت میان حکمرانی و حکومت
یکی از مهمترین تفاوتها میان حکمرانی و حکومت در نظریه و عمل است. حکمرانی بهعنوان یک فرآیند اجتماعی و سازمانی، تنها محدود به اقدامات دولتی نمیشود، بلکه شامل فعالیتهای متنوعی است که در آن کنشگران مختلف از بخش خصوصی، داوطلبانه و عمومی همکاری میکنند. در واقع، حکمرانی فراتر از دیوانسالاری هرمی است و در دنیای امروز، بهشدت تحت تأثیر بازارها و شبکههای اجتماعی قرار دارد.
در مقابل، حکومت بیشتر بر نهادهای رسمی و دیوانسالاری دولتی تمرکز دارد که در آن، دولت بهعنوان بازیگر اصلی و نهاد حاکم در فرآیند تصمیمگیری و سیاستگذاری عمل میکند. در حقیقت، حکومت معمولاً با ساختارهایی هرمی و متمرکز درگیر است، در حالی که حکمرانی جدید بهدنبال شکستن این ساختارها و بازکردن فضا بهروی دیگر کنشگران است.
حکمرانی نوین: ویژگیها و چالشها
یکی از ویژگیهای بارز حکمرانی جدید، بهکارگیری نهادهای متنوع و شبکههای مختلف در فرآیند حکمرانی است. این ویژگی بهویژه در زمینههای اقتصادی و اجتماعی مشاهده میشود، جایی که دیگر تنها دولت بهعنوان یک نهاد رسمی در نظر گرفته نمیشود، بلکه بخشهای خصوصی و داوطلبانه نیز بهطور فزایندهای در فرآیند حکمرانی مشارکت دارند. به این ترتیب، حکمرانی جدید بر مبنای تعاملات پیچیده میان کنشگران مختلف شکل میگیرد که در آنها تصمیمگیری نه تنها بهطور عمودی بلکه بهطور افقی و در قالب شبکههایی از نهادها و افراد صورت میگیرد.
یکی از چالشهای عمده در حکمرانی جدید، مسأله هماهنگی میان این کنشگران متنوع است. در شرایطی که دولتها دیگر انحصار قدرت را در اختیار ندارند، همافزایی میان سازمانهای دولتی، خصوصی و داوطلبانه از اهمیت ویژهای برخوردار است. این امر میتواند منجر به گسترش دموکراسی و افزایش مسئولیتپذیری در فرآیندهای حکومتی شود. با این حال، این نوع حکمرانی جدید همچنان با چالشهای متعددی مواجه است، بهویژه در زمینه حفظ شفافیت، نظارت و کنترل بر فرآیندهای تصمیمسازی.
حکمرانی در عمل: مطالعه موردی
برای درک بهتر مفهوم حکمرانی جدید، مطالعه موردی از «آبزیپروری» در اتحادیه اروپا میتواند مفید باشد. در این مورد، حکمرانی بر خوراک ماهی سالمون در اتحادیه اروپا عمدتاً براساس قوانین ایمنی غذا و استانداردهای زیستمحیطی انجام میشود. با این حال، گروههای زیستمحیطی و طرفهای غیر دولتی، نظیر سازمانهای بینالمللی و انجمنهای مدنی، نقش عمدهای در شکلدهی به این قوانین ایفا میکنند.
در این فرآیند، همافزایی میان بخشهای مختلف اجتماعی و دولتی مشاهده میشود. در حالی که اتحادیه اروپا بر برخی جنبههای ایمنی و استانداردهای غذایی نظارت دارد، گروههای زیستمحیطی نیز فشارهایی وارد میکنند تا تأثیرات زیستمحیطی صادرات خوراکهای ماهی و پروتئینهای دریایی را محدود کنند. این نوع حکمرانی ترکیبی از قوانین دولتی و استانداردهای غیر دولتی است که بهطور مشترک بر فرآیندهای تصمیمسازی در سطح جهانی تأثیر میگذارند.
نتیجهگیری: حکمرانی بهعنوان یک پدیده جهانی
حکمرانی جدید، که بیشتر بر مبنای شبکهها و تعاملات میان کنشگران مختلف است، دیگر تنها مختص به دولتها نیست. این روند در سطح جهانی نیز مشاهده میشود و بهویژه در مسائل جهانی مانند تغییرات اقلیمی، تروریسم، و بحرانهای انسانی، حکمرانی فراملی بهعنوان ابزاری برای مدیریت این چالشها مطرح شده است. در نهایت، حکمرانی جدید بهعنوان یک فرآیند پیچیده و دگرگونشونده نیازمند همکاری میان دولتها، سازمانهای بینالمللی، بخش خصوصی و جامعه مدنی است. این امر سبب شده است تا حکمرانی نه تنها به سیاستهای دولتی بلکه به اقدامات مختلف اجتماعی و جهانی بستگی پیدا کند که در آنها تأثیرات تصمیمات بر جوامع، محیط زیست و اقتصاد جهانی مشخص است.