فقه حکمرانی سایت فقه حکمرانی به بررسی علمی و نوآورانه یکی از شاخههای نوپای فقه اسلامی میپردازد. فقه حکمرانی علم جدیدی است که در حال شکلگیری و تولد است و به زودی میتواند مبنای جدیدی برای تحلیل مسائل حکومتی و مدیریتی از منظر دینی ارائه دهد. این علم، بر اساس اصول دینی و فقهی، به دنبال راهکارهایی است که میتواند در عرصه حکمرانی و سیاستگذاری حرفهای تازهای برای بهبود و توسعه جوامع اسلامی داشته باشد.
شهید سید محمدباقر صدر، یکی از اندیشمندان برجسته معاصر، با نبوغ فکری خود در عرصههای مختلف اسلامی وارد شد و توانست نظرات نوینی در زمینه حکمرانی و اقتصاد اسلامی مطرح کند. او نه تنها به تبیین اصول اساسی اسلام پرداخت، بلکه راهکارهای عملی و سیاستهای اجرایی نیز برای حل مشکلات جوامع اسلامی ارائه کرد. یکی از مباحث مهمی که او به آن پرداخته است، مسئلهی تولید و راهکارهای ایجاد جهش در آن است. در دوران ما که نظامهای اقتصادی مختلف از جمله سرمایهداری و سوسیالیسم هر کدام به نحوی مشکلات اقتصادی را حل میخواهند، شهید صدر بهدنبال ارائه طرحی جدید مبتنی بر اصول اسلام بود. او در دوران حیات کوتاه خود با درک عمیق از مشکلات جوامع انسانی، مباحث علمی بسیاری را مطرح کرد که هنوز هم پس از گذشت دههها از وفات او، تاثیرات عمیقی بر تفکر اقتصادی اسلامی گذاشته است.
تولید و جایگاه آن در حکمرانی اسلامی
در نظام اسلامی، مسئلهی تولید نه تنها یک موضوع اقتصادی، بلکه یک موضوع اجتماعی و دینی است. برخلاف برخی اندیشمندان غربی که تنها به بهرهوری از منابع طبیعی بهعنوان عامل رشد اقتصادی میپردازند، شهید صدر اعتقاد داشت که تنظیم تولید باید بر اساس آموزههای اسلامی انجام گیرد. از دیدگاه او، تولید باید همزمان با توزیع عادلانه ثروت همراه باشد، نه اینکه تنها در جهت افزایش ثروت و بهرهوری طبیعی حرکت کند. او با نقد دیدگاههای مادیگرایانه و نظریات موجود در جهان اسلام، به این نتیجه رسید که نظام اقتصادی باید براساس مبانی شریعت و بهویژه عدالت اجتماعی طراحی شود.
مشکلات تولید در اندیشه شهیدصدر
برخلاف دیدگاههای سرمایهداری که مشکل تولید را در کمبود منابع طبیعی میداند، شهید صدر بهدنبال تجزیهوتحلیل ریشهایتر این مشکلات بود. او معتقد بود که مشکل واقعی نه در طبیعت و منابع آن، بلکه در انسانها و رفتارهای اقتصادی آنها نهفته است. بهعبارت دیگر، در دیدگاه اسلامی، «ظلم» و «کفران» انسانها در بهرهبرداری از منابع طبیعی و توزیع ثروت است که سبب ایجاد فساد در جوامع انسانی میشود. این نگرش، نقطه عطفی در تحلیل مسائل اقتصادی اسلامی بود که شهید صدر بر آن تأکید داشت.
ترویج فرهنگ تولید در جامعه اسلامی
شهید صدر در راستای رشد تولید، اهمیت بهکارگیری ظرفیتهای انسانی و طبیعی را میدید. از منظر او، تولید نه تنها بهعنوان یک کار اقتصادی بلکه بهعنوان یک عمل دینی و اجتماعی اهمیت دارد. در این راستا، اسلام نه تنها به کار و تولید بهعنوان یک ارزش دینی نگاه میکند، بلکه آن را در رابطه با کرامت انسانی و ارتقای جایگاه اجتماعی فرد نیز میسازد. به این ترتیب، بستر مناسبی برای فرهنگسازی و نهادینهسازی ارزشهای اقتصادی در جامعه اسلامی فراهم میآید.
سیاستها و راهکارهای اجرایی در حکمرانی تولید
شهید صدر بر این باور بود که اسلام تنها به اصول فکری برای تولید ثروت اکتفا نمیکند، بلکه باید سیاستهای عملیاتی نیز برای فعالسازی این اصول در جامعه به کار گرفته شود. از اینرو، در نظام اقتصادی اسلامی که او ترسیم میکرد، راهکارهایی برای رفع موانع تولید و بهرهبرداری بهینه از منابع طبیعی در نظر گرفته میشد. یکی از مهمترین راهکارهای ارائهشده، حذف انحصار در بهرهبرداری از منابع طبیعی بود. شهید صدر بر این باور بود که باید از ایجاد انحصار جلوگیری شود و منابع باید به گونهای توزیع شوند که بهنفع کل جامعه باشد.
ابزارهای اجرایی حکمرانی اسلامی
در حکمرانی اسلامی، ابزارهای اجرایی برای تحقق اهداف اقتصادی و تولیدی بسیار متنوع و گسترده هستند. شهید صدر تقسیمبندی خاصی از این ابزارها دارد که شامل ابزارهای فکری و تشریعی است. از آنجا که تولید ثروت باید در چهارچوب قوانین شریعت باشد، دولت اسلامی مسئول اجرای این قوانین در سطح جامعه است. بهطور خاص، شهید صدر به نقش دولت در تنظیم و نظارت بر فرآیندهای اقتصادی اشاره داشت و آن را بهعنوان یک ابزار مهم در راستای تولید و توزیع عادلانه ثروت معرفی میکرد.
مالیات بر ثروتهای انباشته
یکی از سیاستهای دیگر شهید صدر در حکمرانی اقتصادی، وضع مالیات بر ثروتهای راکد و انباشتشده بود. این سیاست بهمنظور جلوگیری از انحصار ثروت در دست عدهای خاص و همچنین تشویق به استفاده مؤثر از منابع و ثروتهای موجود در جامعه تدوین شده بود. بهطور خاص، شهید صدر زکات را بهعنوان ابزاری برای توزیع عادلانه ثروت و جلوگیری از انباشت بیمورد منابع معرفی میکرد که در نهایت باعث میشود همه افراد جامعه از امکانات اقتصادی بهصورت عادلانه بهرهمند شوند.
نقش دولت در حکمرانی تولید
یکی از ویژگیهای کلیدی حکمرانی اقتصادی در نگاه شهید صدر، نقش فعال دولت در هدایت بخشهای مختلف اقتصادی است. در نظام اسلامی، دولت وظیفه دارد تا تمامی ظرفیتهای تولیدی جامعه را بهطور بهینه بهکار گیرد. این امر بهویژه در راستای بهرهبرداری از منابع طبیعی و انسانی در بخش عمومی صورت میگیرد. شهید صدر بر این باور بود که دولت اسلامی باید در کنار تقویت بخش خصوصی، از ابزارهای حاکمیتی خود برای تسهیل فرآیندهای تولید و افزایش اشتغال استفاده کند.
شهید صدر با طرح مفاهیم جدید در حکمرانی اقتصادی اسلامی، بهویژه در زمینه تولید و توزیع ثروت، بهطور چشمگیری فضای فکری و اقتصادی جهان اسلام را تحت تأثیر قرار داد. او با پیوند زدن آموزههای اسلامی به تحلیلهای اقتصادی و اجتماعی، راهکارهایی جدید برای حل مسائل تولیدی در جوامع اسلامی ارائه داد. در نهایت، پروژه علمی او بهعنوان یک نقطه عطف در اقتصاد اسلامی، همچنان ادامهدار است و میتواند مبنای سیاستگذاریهای اقتصادی و تولیدی در دنیای معاصر باشد.