فقه حکمرانی سایت فقه حکمرانی به بررسی علمی و نوآورانه یکی از شاخههای نوپای فقه اسلامی میپردازد. فقه حکمرانی علم جدیدی است که در حال شکلگیری و تولد است و به زودی میتواند مبنای جدیدی برای تحلیل مسائل حکومتی و مدیریتی از منظر دینی ارائه دهد. این علم، بر اساس اصول دینی و فقهی، به دنبال راهکارهایی است که میتواند در عرصه حکمرانی و سیاستگذاری حرفهای تازهای برای بهبود و توسعه جوامع اسلامی داشته باشد.
مقدمه
دومین مدرسه زمستانی در حکمرانی، که در تاریخ ۱۸ بهمن ۱۴۰۳ در مدرسه عالی فقاهت آستان قدس رضوی برگزار شد، بهطور ویژه به بررسی ابعاد مختلف «حکمرانی» پرداخت. دکتر محمد باقر عالی، استاد برجسته حکمرانی و عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی، در این نشست به تحلیل و واکاوی تحولات حکمرانی نوین در دنیای معاصر پرداخت. این نشست علمی با هدف بررسی پیچیدگیها، چالشها و تحولات حکمرانی در دوران معاصر برگزار شد و دکتر عالی تلاش کردند که به تحلیلهای جامع و نظری در این زمینه بپردازند.
حکمرانی در دنیای معاصر به یکی از چالشهای اساسی در مدیریت جوامع تبدیل شده است و دکتر عالی در این نشست بهویژه به سوالات اساسی در رابطه با مفهوم حکمرانی، تحولات آن در سطح جهانی و تأثیرات آن بر ساختارهای دولتی پرداختند. در این گزارش، تلاش میشود تا تمامی جنبههای مهم نشست، از تاریخچه حکمرانی تا چالشها و فرصتهای حکمرانی نوین و تأثیر آن بر سیاستگذاریها و اجرایی کشور، بهطور جامع و دقیق مورد بررسی قرار گیرد.
۱. تاریخچه و تحلیل واژه «حکمرانی»
دکتر عالی در آغاز سخنرانی خود به معرفی و تحلیل واژه «حکمرانی» پرداختند و توضیح دادند که این واژه در سالهای اخیر به یکی از مهمترین و پرکاربردترین مفاهیم در علوم اجتماعی تبدیل شده است. آنچه که در این واژه اهمیت دارد، این است که حکمرانی بهعنوان فرآیندی فراتر از مسئولیتهای صرفاً دولتی و اجرایی شناخته میشود. در واقع، حکمرانی بهعنوان ابزاری برای اداره جوامع از طریق مشارکت و همکاری همه بخشهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی بهویژه در دنیای معاصر مورد توجه قرار گرفته است.
دکتر عالی با تأکید بر اینکه واژه حکمرانی در سالهای اخیر بهشدت گسترش یافته است، این نکته را بیان کردند که در گذشته حکمرانی عمدتاً به مفهوم «حکومتداری» محدود میشد، اما در دنیای امروز با پیچیدهتر شدن نیازها و چالشهای جوامع، حکمرانی به فرآیندی پیچیدهتر تبدیل شده است که فراتر از دولتها میرود. در این راستا، دکتر عالی بهویژه به ریشهشناسی این واژه اشاره کردند. در زبانهای یونانی و لاتین، حکمرانی بهعنوان فرآیند هدایت کشتیها یا ناوبری در نظر گرفته میشد، که مفهومی نمادین از هدایت و کنترل بهوجود میآورد. این مفهوم در طول تاریخ به تدریج گسترش یافت و در دوران مدرن به فرآیند پیچیدهتری تبدیل شد که شامل اداره امور جامعه بهوسیله دولتها، بخشهای خصوصی و نهادهای مدنی است.
۲. حکمرانی در دنیای غرب: تحولاتی از قرن شانزدهم تا قرن بیستم
در ادامه، دکتر عالی به بررسی تحول حکمرانی در دنیای غرب پرداختند و بهویژه به فرآیند تغییرات آن در قرن شانزدهم تا بیستم اشاره کردند. در این دوران، مفهوم حکمرانی به تدریج از یک فرآیند ساده و ابتدایی به مفهومی پیچیدهتر و مدرنتر تبدیل شد. دکتر عالی بهویژه بر تحولات حکمرانی پس از جنگ جهانی دوم تأکید کردند که در آن، کشورهای غربی بهویژه ایالات متحده آمریکا و کشورهای اروپایی، به بازسازی ساختارهای حکومتی و اجرایی خود پرداخته و این امر باعث شد که مفهوم حکمرانی در سطح جهانی تغییر کند.
ایشان توضیح دادند که در دنیای غرب پس از جنگ جهانی دوم، دو تغییر عمده در ساختار حکمرانی بهوجود آمد: نخست، بازسازی اروپا پس از جنگ جهانی دوم با استفاده از طرح مارشال و اعطای کمکهای مالی از سوی ایالات متحده آمریکا که موجب شد فرآیند حکمرانی در این کشورها متحول شود؛ دوم، ظهور مدلهای جدید حکمرانی که شامل مشارکت بیشتر بخش خصوصی و نهادهای غیر دولتی در فرآیندهای اجتماعی و اقتصادی بود. در این دوران، حکمرانی دیگر تنها وظیفه دولتها نبود و نهادهای دیگر نظیر شرکتها و سازمانهای بینالمللی به این فرآیند وارد شدند.
۳. حکمرانی نوین و مدلهای جدید مدیریت
دکتر عالی در بخش دیگری از سخنان خود به تحلیل مفهوم «حکمرانی نوین» پرداختند و توضیح دادند که حکمرانی نوین بهعنوان یکی از مدلهای جدید مدیریت دولتی در دنیای معاصر بهوجود آمده است. در این مدل، دولتها دیگر بهتنهایی مسئول اداره امور جامعه نیستند و بخشهای مختلف جامعه باید در این فرآیند مشارکت داشته باشند. این رویکرد بهویژه پس از دهه ۱۹۸۰ میلادی در کشورهای غربی مطرح شد و بعدها بهطور گستردهتری در سایر کشورهای جهان نیز مورد توجه قرار گرفت.
در حکمرانی نوین، دولتها بهعنوان هماهنگکنندگان اصلی در فرآیندهای کلان اجتماعی و اقتصادی عمل میکنند، اما بخش خصوصی و نهادهای مدنی نیز باید بهعنوان شرکای دولت در این فرآیند شناخته شوند. دکتر عالی بهویژه بهکارگیری این مدل در کشورهای پیشرفته اشاره کردند که در آن، دولتها در کنار بخش خصوصی و نهادهای غیر دولتی بهعنوان کنشگران فعال در فرآیند حکمرانی شناخته میشوند.
۴. چالشها و فرصتهای حکمرانی نوین در دنیای معاصر
دکتر عالی در ادامه به بررسی چالشهای حکمرانی نوین در دنیای معاصر پرداختند. ایشان توضیح دادند که یکی از چالشهای عمده حکمرانی نوین، عدم توانایی برخی از دولتها در تطبیق با تغییرات سریع جهانی است. در دنیای امروز، کشورها با چالشهایی نظیر بحرانهای اقتصادی، تغییرات اقلیمی، بحرانهای اجتماعی و جنگهای جهانی مواجه هستند که نیاز به حکمرانی انعطافپذیر و پاسخگو دارند. این مشکلات بهویژه در کشورهای در حال توسعه و کمتر توسعهیافته بهشدت محسوس است، زیرا بسیاری از این کشورها هنوز نتوانستهاند خود را با تحولات جدید هماهنگ کنند.
با این حال، دکتر عالی به فرصتهای حکمرانی نوین نیز اشاره کردند. ایشان توضیح دادند که با توجه به پیچیدگیهای جهانی و نیاز به همکاریهای بینالمللی، حکمرانی نوین میتواند فرصتی برای کشورهای مختلف فراهم آورد تا با مشارکت بخشهای خصوصی و نهادهای غیردولتی، به بهبود وضعیت اجتماعی و اقتصادی خود بپردازند. همچنین، حکمرانی نوین به کشورهای در حال توسعه این امکان را میدهد که با بهرهگیری از تجارب موفق کشورهای پیشرفته، چالشهای خود را به نحو مؤثرتری حل کنند.
۵. تأثیر جهانیشدن بر حکمرانی
در بخش بعدی سخنرانی، دکتر عالی به پدیده جهانیشدن و تأثیرات آن بر حکمرانی پرداختند. ایشان توضیح دادند که جهانیشدن به معنای افزایش وابستگی متقابل کشورها در زمینههای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی است. جهانیشدن باعث ایجاد یک نوع تعامل و ارتباط نزدیکتر بین کشورها شده است و به همین دلیل، حکمرانی امروز دیگر نمیتواند صرفاً در چارچوب ملی انجام شود. کشورهای مختلف باید بهطور همراستا با یکدیگر به مسائل جهانی بپردازند.
دکتر عالی در این بخش از سخنرانی خود به نقش سازمانهای بینالمللی نظیر سازمان ملل، بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول اشاره کردند که در این فرآیندهای جهانیشده حکمرانی نقش مهمی دارند. این سازمانها در شرایطی که کشورهای مختلف با چالشهای مشابهی مواجه هستند، میتوانند بهعنوان هماهنگکنندگان و مشاوران اصلی در فرآیندهای حکمرانی عمل کنند.
۶. حکمرانی در ایران: چالشها و فرصتها
دکتر عالی در بخش پایانی سخنرانی خود به حکمرانی در ایران و چالشها و فرصتهایی که این کشور در حوزه حکمرانی دارد، پرداخته و توضیح دادند که ایران در مقایسه با بسیاری از کشورهای جهان با چالشهای ویژهای در زمینه حکمرانی مواجه است. ایشان به تأسیس «مدرسه عالی حکمرانی شهید بهشتی» اشاره کردند که بهعنوان یکی از اولین مؤسسات آموزشی در کشور، به تربیت نیروهای متخصص در حوزه حکمرانی میپردازد.
دکتر عالی همچنین بر اهمیت آموزش حکمرانی نوین در ایران تأکید کردند و گفتند که برای بهبود فرآیند حکمرانی در کشور، لازم است که نهادهای دولتی و خصوصی بهطور مؤثر با یکدیگر همکاری کنند. همچنین، ایشان به ضرورت توجه به تحولات جهانی و استفاده از تجربیات کشورهای دیگر برای بهبود حکمرانی در ایران اشاره کردند.
در نهایت، دکتر عالی جمعبندی مهمی از مباحث مطرحشده ارائه دادند و تأکید کردند که حکمرانی نوین در دنیای معاصر، فرآیندی پیچیده و چندجانبه است که نیاز به همکاری و مشارکت همه بخشهای جامعه دارد. ایشان همچنین به این نکته اشاره کردند که برای مواجهه با چالشهای جهانی و داخلی، باید از مدلهای جدید حکمرانی استفاده کرد که بتوانند بهطور مؤثری نیازهای جوامع را برآورده کنند.