فقه حکمرانی سایت فقه حکمرانی به بررسی علمی و نوآورانه یکی از شاخههای نوپای فقه اسلامی میپردازد. فقه حکمرانی علم جدیدی است که در حال شکلگیری و تولد است و به زودی میتواند مبنای جدیدی برای تحلیل مسائل حکومتی و مدیریتی از منظر دینی ارائه دهد. این علم، بر اساس اصول دینی و فقهی، به دنبال راهکارهایی است که میتواند در عرصه حکمرانی و سیاستگذاری حرفهای تازهای برای بهبود و توسعه جوامع اسلامی داشته باشد.
مقدمه
دومین مدرسه زمستانی در حکمرانی در تاریخ ۱۸ بهمن ۱۴۰۳ در مدرسه عالی فقاهت آستان قدس با حضور جمعی از متخصصان و علاقهمندان به مباحث حکمرانی و مدیریت دولتی برگزار شد. علاوه بر نشست قبلی با موضوع «نشست حکمرانی نوین در عصر جهانیشدن: چالشها، تحولات و چشماندازها» نشست دیگری به سخنرانی دکتر محمد باقر عالی، استاد برجسته حکمرانی و عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی اختصاص داشت. دکتر عالی در این نشست علمی به تحلیل تحولات حکمرانی در دنیای معاصر پرداخت و بر ضرورت تحول از حکمرانی سنتی به حکمرانی نوین تأکید کردند. این گزارش به تحلیل و بررسی مباحث مطرح شده در نشست پرداخته و تلاش دارد تا تحولات حکمرانی را به طور دقیق و تحلیلی بررسی نماید.
در دنیای امروز، تغییرات سریع در زمینههای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی، حکمرانیها را به چالش کشیده است. حکمرانی سنتی دیگر قادر به پاسخگویی به نیازهای پیچیده و چندوجهی جوامع مدرن نیست و به همین دلیل، حکمرانی نوین به عنوان یک رویکرد جدید معرفی شده است. دکتر عالی در این نشست به تفصیل به ویژگیها، تفاوتها و چالشهای حکمرانی سنتی و نوین پرداختند و بر اهمیت پذیرش این تحولات در جوامع مختلف تأکید کردند.
حکمرانی نوین: تحولی ضروری
دکتر عالی در ابتدای سخنرانی خود با اشاره به تحولاتی که در عرصه حکمرانی در دو دهه اخیر به وقوع پیوسته، بیان داشتند که حکمرانی نوین پاسخی به پیچیدگیهای دنیای مدرن است. وی اشاره کردند که در گذشته، حکمرانی از یک الگوی سنتی و متمرکز پیروی میکرد که تنها دولتها و نهادهای دولتی نقش اصلی را در آن ایفا میکردند. اما با گسترش روابط بینالملل، پیچیدگیهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی و تحولات تکنولوژیک، الگوی حکمرانی سنتی دیگر قادر به تأمین نیازهای جوامع مدرن نبوده است.
دکتر عالی تأکید کردند که حکمرانی نوین نه تنها به تغییرات ساختاری نیاز دارد بلکه به تغییرات نگرشی نیز توجه دارد. در حکمرانی نوین، تأکید بر مشارکت بیشتر کنشگران غیر دولتی، بخش خصوصی و جامعه مدنی است. در این رویکرد، مفهوم دولت به عنوان تنها نهاد تصمیمگیرنده و مجری سیاستها تغییر کرده و دولت نقش تسهیلکننده و هماهنگکننده را به عهده دارد.
ویژگیهای حکمرانی نوین
دکتر عالی در ادامه به توضیح ویژگیهای حکمرانی نوین پرداختند. یکی از ویژگیهای اصلی حکمرانی نوین که دکتر عالی بر آن تأکید کردند، عدم تمرکز است. برخلاف حکمرانی سنتی که در آن تصمیمگیریها به صورت متمرکز و از بالا به پایین انجام میشد، در حکمرانی نوین ساختارهای غیرمتمرکز و شبکهای شکل میگیرند که در آن تمامی کنشگران نقش دارند. این ویژگی به حکمرانی امکان میدهد که با سرعت بیشتری به مسائل پاسخ دهد و انعطافپذیری بالاتری در مواجهه با چالشها داشته باشد.
ویژگی دیگری که دکتر عالی مطرح کردند، انعطافپذیری حکمرانی نوین است. در دنیای پیچیده و در حال تغییر امروز، تصمیمات باید به گونهای اتخاذ شوند که بتوانند در برابر تحولات سریع و پیچیده مقاوم باشند. حکمرانی نوین با استفاده از فناوریهای نوین، تحلیل دادهها و مشارکت فعال بخشهای مختلف جامعه قادر است به چالشها پاسخ دهد و سیاستهایی را اتخاذ کند که متناسب با شرایط و نیازهای روز جامعه باشند.
مقایسه حکمرانی سنتی و نوین
در بخشهای مختلف سخنرانی، دکتر عالی به مقایسه ویژگیهای حکمرانی سنتی و نوین پرداختند. این مقایسه شامل تفاوتهای اساسی در ساختار، تصمیمگیری، پاسخگویی و مشارکت کنشگران مختلف در فرآیند حکمرانی است. ایشان توضیح دادند که در حکمرانی سنتی، تصمیمگیریها عمدتاً به صورت سلسلهمراتبی و از بالا به پایین انجام میشد و غالباً دولتها تنها کنشگران اصلی بودند که در فرآیند حکمرانی نقش داشتند. اما در حکمرانی نوین، تصمیمگیریها به صورت مشارکتی و از پایین به بالا شکل میگیرد و تمامی کنشگران، اعم از دولت، بخش خصوصی و جامعه مدنی، در این فرآیند دخیل هستند.
دکتر عالی یکی دیگر از تفاوتهای مهم بین حکمرانی سنتی و نوین را در زمینه ساختارهای حکومتی ذکر کردند. در حکمرانی سنتی، ساختارها عمدتاً متمرکز و هرمی هستند که در آن تصمیمات از سوی نهادهای بالادستی اتخاذ میشود. اما در حکمرانی نوین، ساختارها غیرمتمرکز و شبکهای هستند و این امکان را فراهم میآورد که تصمیمات به صورت همگرا و با مشارکت تمامی کنشگران اتخاذ شوند. این ساختارهای شبکهای به حکمرانی این امکان را میدهند که به سرعت و با دقت به تغییرات محیطی پاسخ دهد و تعاملات پیچیدهای را مدیریت کند.
پارادایمهای مختلف حکمرانی
دکتر عالی در بخش بعدی نشست به تحلیل پارادایمهای مختلف حکمرانی پرداختند. ایشان اشاره کردند که در دنیای مدرن، حکمرانی تنها به دولت محدود نمیشود و نیازمند یک رویکرد جامع و متعامل است که شامل بخشهای مختلفی مانند بخش خصوصی، جامعه مدنی و نهادهای بینالمللی میشود. در این راستا، دو پارادایم کلیدی در حکمرانی مدرن معرفی شدند: پارادایم “حکمرانی خوب” (Good Governance) و پارادایم “خدمات عمومی نوین” (New Public Service).
پارادایم حکمرانی خوب بر اصولی چون شفافیت، پاسخگویی، مشارکت و انصاف تأکید دارد و حکمرانی را به عنوان یک فرآیند اجتماعی میبیند که در آن تمامی کنشگران از دولت گرفته تا جامعه مدنی و بخش خصوصی، در تصمیمگیریها مشارکت دارند. در مقابل، پارادایم خدمات عمومی نوین بر نقش دولت به عنوان ارائهدهنده اصلی خدمات تأکید دارد و دیگر کنشگران در این مدل تنها نقش تکمیلی دارند.
دکتر عالی همچنین به بررسی این دو پارادایم در مقایسه با حکمرانی نوین پرداختند و بیان کردند که حکمرانی نوین به عنوان یک پارادایم جدید، بسیاری از کاستیها و مشکلات موجود در پارادایمهای گذشته را به چالش کشیده و رویکردی انعطافپذیرتر و موثرتر برای اداره امور ارائه میدهد.
چالشهای حکمرانی نوین در ایران
دکتر عالی در ادامه سخنان خود به چالشهای خاص حکمرانی نوین در ایران پرداختند. ایشان بر این نکته تأکید کردند که در ایران، یکی از بزرگترین مشکلات حکمرانی، عدم وجود هماهنگی و همکاری کافی میان کنشگران مختلف است. این مسأله موجب شده که بسیاری از تصمیمات حکومتی به کندی پیش روند و تأثیرات منفی بر توسعه کشور بگذارند.
در ایران، فرآیند حکمرانی بیشتر بر پایه تصمیمگیریهای دولتی و متمرکز است و اغلب بخشهای خصوصی و جامعه مدنی در این فرآیند نقش کمی دارند. دکتر عالی برای حل این چالشها پیشنهاد دادند که باید از مدلهای حکمرانی نوین با توجه به ویژگیهای خاص ایران استفاده کرد. ایشان پیشنهاد کردند که در ایران باید مدل حکمرانی مبتنی بر تعامل و همکاری بیشتر میان بخشهای مختلف جامعه طراحی و اجرا شود.
نتیجهگیری
نشست علمی دکتر محمد باقر عالی در خصوص حکمرانی نوین، فرصتی ارزشمند برای بررسی تحولات مهم در عرصه حکمرانی بود. دکتر عالی با تحلیل دقیق تحولات حکمرانی سنتی به حکمرانی نوین، بر اهمیت تغییرات ساختاری و نگرشی در حکمرانیهای معاصر تأکید کردند. حکمرانی نوین به عنوان یک ضرورت در دنیای امروز، نیازمند ساختارهای غیرمتمرکز، شبکهای و انعطافپذیر است که میتواند به سرعت به چالشها پاسخ دهد و با بهرهگیری از فناوریهای نوین و مشارکت تمامی کنشگران، پاسخگویی مؤثری به مسائل جهانی و داخلی داشته باشد.
در نهایت، دکتر عالی تأکید کردند که حکمرانی نوین نه تنها یک رویکرد علمی، بلکه یک فرآیند اجتماعی است که باید در آن تمامی کنشگران، اعم از دولت، بخش خصوصی، جامعه مدنی و دیگر نهادها، به طور هماهنگ و مشارکتی عمل کنند. این رویکرد جامع و همگرا میتواند به حل بسیاری از چالشهای حکمرانی در دنیای پیچیده و در حال تغییر امروز کمک کند.