فقه حکمرانی سایت فقه حکمرانی به بررسی علمی و نوآورانه یکی از شاخههای نوپای فقه اسلامی میپردازد. فقه حکمرانی علم جدیدی است که در حال شکلگیری و تولد است و به زودی میتواند مبنای جدیدی برای تحلیل مسائل حکومتی و مدیریتی از منظر دینی ارائه دهد. این علم، بر اساس اصول دینی و فقهی، به دنبال راهکارهایی است که میتواند در عرصه حکمرانی و سیاستگذاری حرفهای تازهای برای بهبود و توسعه جوامع اسلامی داشته باشد.
در جهانی پیچیده و بهسرعت در حال تحول، حکمرانی خوب بهعنوان ضرورتی اساسی در سیاستگذاری عمومی و توسعه پایدار مطرح شده است. مفهومی که با تأکید بر شفافیت، پاسخگویی، مشارکت عمومی و عدالت اجتماعی، تلاش دارد مسیر نوینی برای اداره مؤثر جوامع ارائه دهد.
در دنیای امروز، حکمرانی خوب به یکی از مفاهیم کلیدی در سیاستگذاری عمومی و توسعه تبدیل شده است. این مفهوم بهویژه در دنیای پیچیده و در حال تغییر امروز که جهانی شدن، تحولات اقتصادی و اجتماعی به سرعت در حال رخ دادن است، اهمیت دوچندانی پیدا کرده است. هدف از حکمرانی خوب، بهبود کارآمدی، شفافیت، پاسخگویی و مشارکت در فرآیندهای حکومتی است تا از این طریق قدرت و منابع بهطور عادلانه و مؤثر در جامعه توزیع شوند. این یادداشت به تحلیل تحولات و چالشهایی میپردازد که حکمرانی خوب در دوران معاصر با آن مواجه است.
حکمرانی خوب و تغییرات در نظریه و عمل
گسترش مفهوم حکمرانی خوب در سالهای اخیر بهویژه پس از دهه 1980، روندی بوده است که دستورکارهای جدیدی در زمینههای مختلف از جمله کارآمدی، توسعه، پاسخگویی و مشروعیت را بهوجود آورده است. این مفاهیم همزمان با تغییرات در ساختارهای حکومتی و انتقال از مدلهای دیوانسالاری سنتی به حکمرانی نوین و شبکهای، بهطور فزایندهای بهعنوان معیارهایی برای ارزیابی دولتها و نهادهای حکومتی مطرح شدهاند.
در بسیاری از کشورها، مفاهیم حکمرانی خوب بهویژه در سیاستهای توسعهای و برنامههای اصلاحات بخش عمومی بهکار گرفته شدهاند. در این رویکرد، هدف این است که کارآمدی عملی در کنار ارزشهای اخلاقی مانند شفافیت، عدالت و حقوق بشر قرار بگیرد تا دولتها بتوانند بهطور مؤثرتر در جهت منافع عمومی عمل کنند.
از دیوانسالاری به حکمرانی شبکهای
در اوایل قرن بیستم، حکمرانی در بسیاری از کشورها عمدتاً بر اساس دیوانسالاریها و ساختارهای هرمی پیادهسازی میشد. در این مدل، تصمیمگیریها و فرآیندهای اجرایی تحت کنترل دولتهای مرکزی و نهادهای دولتی متمرکز بود. اما با تغییرات جهانی، این مدلها توانایی خود را در مدیریت پیچیدگیهای دنیای مدرن از دست دادند.
در پاسخ به این مشکلات، حکمرانی شبکهای بهعنوان یک رویکرد جدید معرفی شد. در حکمرانی شبکهای، دیگر تنها دولتها یا نهادهای دولتی نیستند که نقش محوری دارند، بلکه این فرآیندها بهطور فزایندهای با مشارکت بخش خصوصی، سازمانهای مردمنهاد و حتی کنشگران بینالمللی انجام میشود. این شبکهها بهطور مشترک مسائل و مشکلات جهانی را حل میکنند و در این راستا، دولتها باید بهعنوان هماهنگکننده و تسهیلکننده عمل کنند.
چالشهای حکمرانی خوب: پاسخگویی و شفافیت
یکی از چالشهای اساسی حکمرانی خوب، ایجاد پاسخگویی و شفافیت در فرآیندهای تصمیمگیری و اجرایی است. در دنیای پیچیده امروز، جلب اعتماد عمومی و اطمینان از اینکه تصمیمات حکومتی منافع عمومی را در نظر میگیرند، بهویژه در شرایطی که تعداد کنشگران مختلف درگیر هستند، بسیار دشوار است.
در حکمرانی شبکهای، که بسیاری از تصمیمات و سیاستها از طریق همکاری با نهادهای غیر دولتی و بخشهای خصوصی گرفته میشود، معمولاً خطمشیهای شفاف و پاسخگویی واضحی برای نظارت وجود ندارد. این وضعیت ممکن است منجر به مشکلاتی در تعیین مسئولیتها و در نهایت کاهش کارایی و عدالت در پیادهسازی سیاستها شود.
حکمرانی خوب و مشارکت عمومی
مشارکت عمومی یکی از ارکان اساسی حکمرانی خوب است. این مشارکت میتواند به شکلهای مختلفی در فرآیند سیاستگذاری و اجرای تصمیمات حکومتی بروز پیدا کند. از جمله این شیوهها میتوان به برگزاری جلسات مشورتی، مشارکت در تدوین برنامهها و استفاده از نظرات و پیشنهادات عمومی در تصمیمگیریها اشاره کرد.
در بسیاری از کشورها، بهویژه در مدلهای حکمرانی نوین، مردم بهطور فعال در فرآیندهای سیاسی و اجتماعی مشارکت دارند. این مشارکت میتواند از طریق رسانهها، گروههای فشار، سازمانهای مردمنهاد و دیگر سازوکارهای دموکراتیک انجام شود. یکی از چالشهای این مشارکتها، تضمین این است که تمامی گروهها، بهویژه گروههای به حاشیه راندهشده، توانایی دسترسی به این فرآیندها را داشته باشند.
تأثیر جهانی شدن بر حکمرانی خوب
جهانی شدن بهطور مستقیم بر مفهوم حکمرانی خوب تأثیر گذاشته است. از یکسو، جهانی شدن باعث شده است که نهادهای دولتی دیگر نتوانند بهطور کامل بر مسائل داخلی و خارجی کنترل داشته باشند. از سوی دیگر، این فرآیند باعث گسترش همکاریهای بینالمللی و ایجاد شبکههای جدید از کنشگران دولتی، خصوصی و داوطلبانه در سطح جهانی شده است.
این تغییرات میتوانند فرصتهایی برای بهبود حکمرانی فراهم کنند، اما همچنین چالشهای جدیدی مانند پیچیدگی بیشتر در ساختارهای حکمرانی و تضاد منافع میان کنشگران مختلف ایجاد کردهاند. در این میان، دولتها باید از ابزارهای جدید برای هماهنگسازی و مدیریت این شبکهها استفاده کنند.
حکمرانی همیارانه: راهی برای تقویت مشارکت
در پاسخ به چالشهای حکمرانی شبکهای و نیاز به مشارکت بیشتر در فرآیندهای تصمیمگیری، حکمرانی همیارانه بهعنوان یک مدل نوین معرفی شده است. حکمرانی همیارانه، برخلاف حکمرانی شبکهای که بیشتر بر کارآمدی و مدیریت فنی تأکید دارد، بر مشارکت فعال و مستمر شهروندان در فرآیندهای سیاستگذاری و اجرایی تأکید دارد.
در حکمرانی همیارانه، تصمیمگیریها بهطور مشترک میان دولت و سایر کنشگران اجتماعی انجام میشود. این فرآیند میتواند از طریق نشستهای مشورتی، شوراهای شهروندی، بودجهبندی مشارکتی و دیگر ابتکارات مشارکتی عملیاتی شود. هدف این مدل تقویت دموکراسی و ارتقای شفافیت در حکمرانی است.
آینده حکمرانی خوب: نیاز به رویکردهای نوین
در آینده، حکمرانی خوب باید از رویکردهای جدیدتری برای حل مشکلات جهانی استفاده کند. بهویژه در دنیای چندقطبی و پیچیده امروز، نیاز به یک سیستم حکمرانی انعطافپذیر و قابلانطباق با شرایط مختلف احساس میشود. این رویکردها باید نه تنها بر کارآمدی بلکه بر عدالت اجتماعی و حقوق بشر نیز تأکید داشته باشند.
در این راستا، حکمرانی همیارانه و شبکهای میتواند بهعنوان راهحلهایی مناسب برای مدیریت چالشهای پیچیده جهانی مورد استفاده قرار گیرد. این مدلها بهویژه در زمینههایی مانند تغییرات اقلیمی، بحرانهای انسانی و توسعه پایدار میتوانند نقش کلیدی ایفا کنند.
نتیجهگیری
حکمرانی خوب در دنیای امروز با چالشهای زیادی روبهرو است. اما این چالشها میتوانند فرصتهایی برای نوآوری در فرآیندهای حکومتی ایجاد کنند. حکمرانی خوب باید بهطور مداوم بهدنبال تقویت مشارکت عمومی، افزایش شفافیت و پاسخگویی، و تعامل مؤثر با سایر کنشگران باشد. در نهایت، هدف از حکمرانی خوب ایجاد نظامی است که نه تنها کارآمد باشد بلکه عدالت اجتماعی، حقوق بشر و توسعه پایدار را نیز در اولویت قرار دهد.